نوشتن رفرنس های مقاله

نحوه نوشتن منابع مقاله

این بخش از سایت آکادمی ویرایش ایران همه نکات راجع به رفرنس دهی در مقاله، نوشتن اصولی منابع و رفرنس ها و هم چنین اهمیت و ظرافت های آن را به شما آموزش می دهد.

به طور خلاصه:

  • دقت در نوشتن رفرنس های استنادشده اصلی ترین مسئولیت نویسندگان مقاله است.
  • نویسندگان باید دستورالعمل ژورنال را قبل از تهیه لیست رفرنس ها یا منابع مطالعه کنند.
  • حین تهیه رفرنس ها، باید به منبع اصلی اشاره کنید.
  • حتما سبک استنادنویسی منابع را هم در متن و هم در لیست آخر قبل از ارسال مقاله ردشده به یک ژورنال دیگر اصلاح کنید.
  • از دوباره نویسی رفرنس ها پرهیز کنید.

یک مطالعه علمی درست و حسابی! باید بر اساس استناد به ادبیات گذشته موضوع نوشته بشود. این کار را به کمک رفرنس ها و کتاب شناسی در پیش نویس مقاله انجام می دهیم. نویسندگان مقالات پزشکی، مهندسی یا هر حوزه دیگری باید رفرنس های دقیق را به خواننده نشان دهند. هم چنین، نحوه نوشتن رفرنس در متن مقاله باید طبق خواسته ژورنال باشد. دستور العمل زیر نشان می دهد که چطور باید رفرنس ها را تنظیم کرد:

کل محتوای متنی که از منابع مختلف گرفته شده را مشخص کنید. -> حین نوشتن متن مقاله، فهرست این منابع را تهیه کنید. -> سبک رفرنس نویسی را طبق دستور العمل ژورنال چک کنید. -> فهرست منابع را شماره گذاری کنید و با استناد درون متنی تطبیق دهید. -> صحت سبک رفرنس دهی را بررسی کنید (اسم نویسندگان و اختصار آن ها، اختصار نام ژورنال، سال، شماره چاپ، شماره صفحات) -> چک کنید مبادا رفرنس تکراری نوشته باشید.

اکثر ژورنال های پزشکی از نویسندگان می خواهند از “الزامات هماهنگ مقالات برای ژورنال زیست-پزشکی” تبعیت کنند که خودش از سبک ونکوور برای نوشتن رفرنس ها استفاده می کند. البته که تفاوت های جزئی ای بین ژورنال های مختلف وجود دارد. نویسندگان باید تطابق رفرنس ها را نسبت به مقاله اصلی بررسی کنند. رفرنسی که درست استناد شده به خواننده کمک می کند متن مربوط به موضوع را به راحتی پیدا کند، در حالی که رفرنس های غلط باعث می شوند این کار زمان بر، خسته کننده و حتی غیرممکن شود. مطالعات زیادی خطاهایی را در استنادها و لیست رفرنس های ژورنال های مختلف پیدا کرده اند.

کتاب شناسی (bibliography) و رفرنس ها

کتاب شناسی: منظور از این مفهوم تمام منابعی است که محقق طی انجام، تحلیل، یا آماده سازی متن مقاله به آن ها اشاره کرده. این موارد شامل ژورنال، کتاب، منابع اینترنتی، یا هر منبع دیگری می شود حتی اگر هیچ کدام از آن ها در داخل متن مقاله مورد استناد قرار نگیرند.

رفرنس: لیستی از رفرنس های ضمیمه شده به متن مقاله با فرمتی مشخص که فقط شامل منابع ادبیات علمی ای است که در متن مورد استنداد قرار گرفته.

سبک های رفرنس نویسی و ارجاع دهی

در تلاشی برای یکنواخت کردن لیست رفرنس ها و استنادهای درون-متنی بین ژورنال های مختلف، سبک های رفرنس دهی مختلفی به وجود آمده اند. نویسنده سبک خاص را بر اساس فرمتی انتخاب می کند که ژورنال مورد نظرش تعیین کرده. اکثر ژورنال های پزشکی از سبک ونکوور استفاده می کنند، اما اکثر ژورنال های علوم پایه سبک هاروارد را دنبال می کنند. دستورالعمل های ژورنال های مختلف ممکن است تفاوت های ظریفی هم برای خود قائل باشند و پس نویسنده باید حتما از روی سایت ژورنال متوجه این تفاوت ها بشود.

سبک های رایج رفرنس دهی و نوشتن مراجع:

  • ونکوور: رفرنس ها به همان ترتیبی که در متن مورد استناد قرار گرفته اند شماره بندی می شوند. لیست رفرنس ها هم به همان ترتیب آماده می شود.
  • انجمن روان شناسی آمریکا (APA): APA از روش نویسنده-تاریخ برای استناددهی استفاده می کند. نام خانوادگی نویسنده و تاریخ چاپ در متن مقاله می آیند. در لیست رفرنس ها، نام های نویسنده(گان)، تاریخ چاپ، عنوان مقاله/کتاب، و اطلاعات چاپ شامل شماره مجلد و صفحه آن بیان می شوند.
  • برخی ژورنال ها DOI را برای رفرنس های الکترونیکی توصیه می کنند.
  • انجمن زبان مدرن (MLA): این سبک بیشتر توسط رشته های هنری و انسانی استفاده می شود.
  • سبک هاروارد: هاروارد خیلی شبیه به APA است. اصولا APA بیشتر در آمریکا استفاده می شود در حالی که رفرنس دهی هاروارد عموما در بریتانیا و استرالیا به کار می رود خصوصا برای علوم انسانی.
  • سبک شیکاگو و Turabian: این ها دو نوع سبک مختلف هستند و خیلی در تاریخ و اقتصاد به کار می روند.

سبک ونکوور:

هر رفرنسی که در یک متن علمی مورد استناد قرار می گیرد در دو جا بیان می شود: 1) داخل متن مقاله و 2) لیست رفرنس ها

الف) استناد درون-متنی

  1. رفرنس ها به کمک اعداد مورد ارجاع قرار گرفته و شناسایی می شوند. (اسمیت (12)،اسمیت [12]، یا اسمیت.12)
  2. اگر منبعی توسط یک شماره مورد استنداد قرار گرفته باشد، همان شماره باید به همان ترتیب در کل متن مقاله در صورت تکرار استفاده شود. به این صورت از دوباره نویسی رفرنس ها جلوگیری می شود.
  • اگر دو یا چند منبع همزمان مورد استناد قرار می گیرند، باید بر اساس ترتیب تاریخی یعنی تاریخ چاپ و به کمک اعداد جدا شده توسط ویرگول نوشته شوند.
  1. اعداد رفرنس بعد از علامت های سجاوندی مثل نقطه یا ویرگول و قبل از دونقطه و نقطه ویرگول نوشته می شوند. البته بعضی ژورنال ها تفاوت های جزئی دارند.
  2. اعداد ممکن است بر اساس سیاست های ژورنال درون پرانتز، درون براکت، یا به صورت بالاوند نوشته شوند.
  3. اگر چند رفرنس به صورت پشت سر هم ارجاع داده می شوند، ممکن است از خط تیره به جای ویرگول استفاده شود: [4-9] به جای [4, 5, 6, 7, 8, 9].
  • اسامی نویسندگان در داخل متن فقط به صورت نام خانوادگی بوده و نباید اول نام کوچک نوشته شود.

ب) لیست رفرنس ها (آخر مقاله)

  1. لیست رفرنس ها به همان ترتیبی نوشته می شود که در متن آمده. شماره استناد درون متن باید با لیست آخر یکی باشد.
  2. ابتدا نام خانوادگی نویسندگان و سپس اول نام کوچک آن ها نوشته می شود. اگر شش نویسنده یا کمتر بود، اسم همه می آید. اما اگر بیشتر بود، اسامی شش نویسنده اول می آید و بعد از آن et al.. یک سری ژورنال ها توصیه می کنند et al. بعد از سه نویسنده بیاد. پس حتما دستورالعمل ژورنال را بخوانید.
  • اولین حرف نام خانوادگی هر نویسنده به علاوه اول نام کوچک آن ها باید به حرف بزرگ باشد و هیچ نقطه ای هم نداریم. از حروف بزرگ همچنین باید برای اولین حرف عنوان مقاله، اولین حروف تمام کلمات اصلی نام یک ژورنال، و تمام حروف اول یک مکان فیزیکی و یا ناشر استفاده کنید.
  1. دستورالعمل اکثر ژورنال ها این است که نویسنده اسامی خلاصه شده ژورنال مورد ارجاع را بنویسد. البته بعضی ژورنال ها نام کامل را ترجیح می دهند. حالت مخفف شده اکثر ژورنال های پزشکی را می توانید در پایگاه PubMed و در لینک // مشاهده کنید. اگر هم ژورنالی در PubMed فهرست نشده بود، نویسندگان می توانند سایت ژورنال یا پایگاه های داده دیگر را بنویسند.
  2. بعضی از اجزای رفرنس مثل شماره مجلد و ماه چاپ قابل حذف هستند.
  3. اولین و آخرین شماره صفحات منابع باید نوشته شوند. سبک نوشتن شماره صفحه هم طبق دستورالعمل ژورنال تعریف می شود.

در جدول زیر مثال هایی از منابع به سبک ونکوور را می بینیم. اگر هم مفصل تر می خواهید، می توانید به کتابخانه ملی پزشکی (http://www.nlm.nih.gov/citingmedicine) مراجعه کنید.

منبع فرمت
ژورنال با یک نویسنده نویسنده (نام خانوادگی، اول حروف نام کوچک به صورت بزرگ). عنوان مقاله. نام ژورنال (مخفف شده). سال چاپ؛ شماره مجلد: شماره صفحات به کاررفته
ژورنال (شش نویسنده یا کمتر) نویسنده 1 (نام خانوادگی، اول حروف نام کوچک به صورت بزرگ … نویسنده 6. عنوان مقاله. نام ژورنال (مخفف شده). سال چاپ؛ شماره مجلد: شماره صفحات به کاررفته
ژورنال (بیشتر از 6 نویسنده) نویسنده 1 (نام خانوادگی، اول حروف نام کوچک به صورت بزرگ … نویسنده ششم, et al. عنوان مقاله. نام ژورنال (مخفف شده). سال چاپ؛ شماره مجلد: شماره صفحات به کاررفته
کتاب نویسنده (نام خانوادگی، اول حروف نام کوچک به صورت بزرگ). عنوان کتاب. شماره ویراست (اگر اولی نیست). مکان چاپ: ناشر. سال چاپ
فصل کتاب نویسنده 1، نویسنده 2. عنوان فصل. در ادیتور 1، ادیتور 2، ادیتورها. عنوان کتاب. شماره ویراست. مکان چاپ: ناشر. سال چاپ. p. (یعنی شماره صفحات فصل)
مقاله الکترونیکی ژورنال نویسنده 1، نویسنده 2. عنوان مقاله. عنوان مخفف ژورنال ]اینترنت[. تاریخ چاپ YYYY MM [cited YYYY Mon DD]؛ شماره مجلد: شماره صفحات. Available from: URL Accessed on …
صفحه وبسایت نویسنده/نام سازمان. عنوان صفحه ]اینترنت[. مکان چاپ: نام ناشر؛ تاریخ یا سال چاپ [updated year month day; cited year month day]. Available from: URL Accessed on…

تفاوت بین سبک ونکوور و هاروارد

در سبک ونکوور، استناددهی درون متنی به ترتیب است که به کمک اعداد انگلیسی درون پرانتز، کروشه یا به صورت بالاوند در انتهای خط نوشته می شود. لیست رفرنس ها (آخر مقاله) هم به همان ترتیب نوشته شده درون متن است.

اما استناددهی درون متنی سبک هاروارد بر اساس نام نویسنده و سال چاپ و در صورت لزوم شماره صفحات نوشته می شود. لیست رفرنس ها هم به ترتیب الفبا بوده و اصلا ترتیب استنادهای داخل متن مقاله اهمیتی ندارد.

منابع الکترونیکی

منبع الکترونیکی یعنی هر منبعی که فرم اصلی آن آنلاین بوده و اساسا از طریق اینترنت قابل دسترس است. موارد آن شامل وبسایت، ژورنال ها و کتاب های آنلاین، بلاگ ها و غیره می شود. توجه کنید تفاوتی بین منابع الکترونیکی و منابعی که به صورت الکترونیکی قابل دسترس هستند وجود دارد. ژورنالی ممکن است اساسا چاپی باشد و سپس مقاله به صورت آنلاین قابل دسترس خواهد بشود. اما ژورنالی ممکن است همزمان هم الکترونیکی و هم چاپی باشد. پس حتما منبع دقیق یعنی چاپی یا الکترونیکی را حین استناد به آن مشخص کنید.

در استنداد یک منبع آنلاین، المان های استناددهی به صورت زیر است:

  1. نویسنده یا ادیتور
  2. عنوان متن
  3. نام وبسایت
  4. نام موسسه یا سازمان مربوطه
  5. تاریخی که سایت قابل دسترس بود
  6. آدرس الکترونیکی (URL).

چرا گفتیم تاریخی که سایت قابل دسترس بود (مورد 5) چون منابع آنلاین بعضا ویرایش یا حذف می شوند و لذا بعدا شاید در دسترس نباشند.

اهمیت رفرنس دهی

شما حتما باید وقتی که از ایده، فرآیند، داده ها، شکل ها یا جداول متون گذشته استفاده می کنید، به آن ها رفرنس دهید. این کار در هر قسمتی از مقاله می تواند ضروری باشد مثل مقدمه، روش شناسی، جداول، شکل ها و بحث. البته چکیده و نتایج رفرنس لازم ندارند. شما باید رفرنس های مهم و کلیدی مربوط به کارتان را بیاورید. اگر هم متنی بنویسید و به نویسنده آن ارجاع ندهید، سرقت ادبی مرتکب شده اید و به احتمال زیاد ژورنال شما را تحریم خواهد کرد.

تعداد رفرنس ها باید طبق دستورالعمل های ژورنال باشد. البته اکثر آن ها محدودیتی روی تعداد برای مقالات اصیل و مروری تعیین نمی کنند اما برای گزارشات موردی، مکاتبات علمی، و تصاویر محدودیت وجود دارد چرا که فضا محدود هست.

توصیه می کنیم فقط رفرنس هایی را بیاورید که بیشترین ارتباط به کار شما دارند و اولویت هم با تازه ترین هاست. رفرنس های خیلی قدیمی را نباید استفاده کنید چرا که به ندرت برای خواننده قابل دسترس هستند. سعی کنید تعداد رفرنس ها را کمتر از حد مجاز نگه دارید و خیلی به دنبال پرکردن بی مورد رفرنس ها نباشید.

سازمان دهی لیست رفرنس ها

در انتخاب رفرنس سه نکته را مد نظر داشته باشید:

  • ببینید کدام یک از مقالات گذشته از همه بیشتر مربوط به کار شماست و خیلی سراغ موارد غیرمرتبط نروید.
  • سوگیری نسبت به یک دیدگاه خاص نداشته باشید و منابع را به صورتی متعادل یعنی هم آن هایی که ساپورت کننده کار شما و هم آن هایی که ضد آن هستند را بیاورید.
  • تعداد رفرنس را تا جای ممکن منطقی و زیر حد مجاز ژورنال نگه دارید.

نکات نهایی رفرنس نویسی مقاله

رفرنس ها را باید طبق دستورالعمل ژورنال بنویسید. به این شکل، وقتی مقاله اکسپت شد، کار ادیتور خیلی راحتتر خواهد بود. بعد هم به ادیتور نشان می دهد چقدر به دستورالعمل ژورنال احترام گذاشته اید. بعضی ادیتورها و داوران خیلی نسبت به اشتباهات رفرنس جدی و سختگیر هستند.

لیست رفرنس ها را باید بعد از خواندن مقاله اصلی آماده کنید و نه این که از یک متن ثالث بخواهید به آن رفرنس دهید (cross-referencing). این کار شانس خطا را خیلی پایین می آورد وگرنه اگر در متن ثالث خطایی بابت رفرنس نویسی وجود داشته شما هم آن را ادامه می دهید. این اشتباه می تواند در هر قسمتی از رفرنس باشد (مثلا نام نویسنده، عنوان مقاله، اسم ژورنال و مخفف آن، سال چاپ، شماره مجلد، و صفحات). اگرچه پایگاه های داده آنلاین خیلی به جستجو در ادبیات کمک می کنند، در این پایگاه ها هم خطا دیده شده.

توجه ویژه ای باید به اسم نویسندگان داشته باشید. بعضی اسم ها خصوصا شرق آسیا یا هند کمی برای ما غریب است. پس حتما به سراغ مقاله اصلی بروید و طبق آن استناد را انجام دهید. اگر نشد به سراغ پایگاه های داده ای مثل PubMed، Scopus غیره بروید.

اگر تصمیم گرفتید مقاله ریجکت شده تان را به ژورنال دیگری بفرستید، رفرنس ها باید طبق دستورالعمل ژورنال جدید تغییر کنند. خیلی اوقات همین فراموشی نگرش منفی ای در ادیتور یا داوران ایجاد می کند.

نرم افزارهای آنلاین مختلفی وجود دارند که به نویسندگان در تهیه لیست رفرنس ها کمک می کنند. رایج ترین آن ها: EndNote و Reference Manager تهیه شده توسط Thomson Reuters و Mendeley توسط Elsevier است. البته حتما خروجی آن ها را با دستورالعمل ژورنال چک کنید.

خیلی از نرم افزارهای ارسال پیش نویس مقاله از نویسنده می خواهند رفرنس ها را به منظورتایید آنلاین در زمان ارسال manuscript ارسال کنند. هر رفرنسی که تایید نشد باید دوباره چک شود و اگر هم فکر می کنید حتما درست نوشته اید شواهد آن را باید برای ژورنال بفرستید.

با پایان این مطلب، آموزش مقاله نویسی (منظور نوشتن اجزای مقاله) به پایان رسید.